چهار حالت دستوری آلمانی؛ جدول و مثال Nominativ تا Genitiv

چهار حالت دستوری آلمانی، یعنی Nominativ، Akkusativ، Dativ و Genitiv، رابطهٔ گروه اسمی را در جمله نشان می‌دهند. در Der Mann sieht den Hund.، der Mann فاعل و den Hund مفعولِ sehen است: «مرد سگ را می‌بیند». شکل آرتیکل بخشی از این رابطه را نشان می‌دهد؛ معنی یک اسم به‌تنهایی حالتش را تعیین نمی‌کند.

این مقاله نقشهٔ کلی برای A1 تا B1 است؛ لازم نیست همهٔ جدول را در یک جلسه مسلط شوی. از فاعل و مفعول ساده شروع کن و Genitiv را در مرحلهٔ بعدی اضافه کن. مسیر آموزش زبان آلمانی و مرور آرتیکل و حالت‌ها برای ادامه‌اند. نمونه‌های این صفحه تألیفی‌اند.

هر حالت در این مثال چه کاری می‌کند؟

این‌ها همهٔ کاربردهای هر حالت نیستند. Dativ فقط «گیرندهٔ یک شیء» نیست؛ helfen خودش مفعول Dativ می‌خواهد. Genitiv هم فقط دربارهٔ مالکیت فیزیکی نیست؛ می‌تواند وابستگی‌های دیگری را بیان کند. واژه‌های پرسشی wer، wen، wem و wessen ابزار کمکی‌اند، اما برای زبان‌آموزی که ساخت فعل را نمی‌داند، پرسیدن سؤال به‌تنهایی حالت درست را تولید نمی‌کند.

جدول حرف تعریف معین

جنس دستوریِ اسم تغییر نکرده؛ die Frau در Dativ به der Frau تبدیل می‌شود، اما اسم مؤنث باقی می‌ماند. پس دیدن der در وسط جمله ثابت نمی‌کند اسم مذکر است. همین‌طور die Frau می‌تواند Nominativ یا Akkusativ باشد؛ گاهی شکل تنها کافی نیست و باید نقش را از ساخت جمله بفهمی.

در Genitivِ بسیاری از اسم‌های مذکر و خنثی، خود اسم s یا es می‌گیرد؛ مانند Mannes و Kindes. بعضی اسم‌های مذکر الگوی ضعیف دارند: der Student → den Studenten / dem Studenten / des Studenten. آن‌ها را به زور در الگوی Mann قرار نده. برای Dativ جمع، بسیاری از اسم‌ها n اضافه می‌گیرند: Kinder → Kindern؛ اگر شکل جمع از قبل n دارد یا از نوع جمع‌های sدار است، n اضافی نمی‌چسبانیم: Frauen و Autos.

حرف تعریف نامعین؛ اول مفرد را کنترل کن

ein جمع ندارد؛ برای «چند کودک/کودکانی» در ساخت ساده می‌توان Kinder بدون ein گفت. اسم را با جنس و جمع یاد بگیر، بعد با فعل در جمله بگذار. راهنمای der، die، das برای جنس اسم و راهنمای آرتیکل و پسوند برای یادگیری آن است؛ این دو را با انتخاب حالت یکی نکن.

فعل و حرف اضافه از مهم‌ترین راهنماها هستند

Ich kaufe einen Tisch.؛ «یک میز می‌خرم» و Ich helfe meinem Bruder.؛ «به برادرم کمک می‌کنم». kaufen در این کاربرد Akkusativ و helfen، Dativ می‌گیرد. در Ich gebe dem Kind einen Apfel.، «به کودک یک سیب می‌دهم»، dem Kind گیرنده و einen Apfel شیء داده‌شده است؛ دو مفعول، دو حالت دارند.

بعد از mit، نمونهٔ mit dem Bus را داریم؛ «با اتوبوس». بعد از für، für den Kurs؛ «برای دوره». لازم نیست هر بار از ترجمهٔ فارسی «با/برای» حالت را حدس بزنی؛ ترکیب آلمانی را یاد بگیر. برای برخی حرف اضافه‌ها مانند in، معنی رابطهٔ مکانی هم در انتخاب اثر دارد؛ حروف اضافهٔ دوحالته آن موضوع را جدا توضیح می‌دهد.

در کنار sein، نام یا وصفِ هم‌ارز فاعل در الگوی پایه Nominativ است: Er ist ein Lehrer.؛ «او یک معلم است». یک اسم پس از فعل آمده، اما به همین دلیل Akkusativ نشده است. قانون «هر اسمی بعد از فعل مفعول است» کار نمی‌کند.

روش چهارمرحله‌ای برای تشخیص

اول فعل یا حرف اضافهٔ تعیین‌کننده را پیدا کن. دوم اسم را با جنس و تعدادش بشناس. سوم نقش یا حالتِ لازمِ همین کاربرد را تعیین کن. چهارم آرتیکل، صفت و در صورت نیاز پایان اسم را هماهنگ کن. در این مقاله روی آرتیکل و اسم تمرکز داریم؛ صرف صفت مرحلهٔ جداگانه دارد.

مثال: Ich fahre mit ... Zug.. mit در این کاربرد Dativ می‌خواهد؛ Zug مذکر و مفرد است؛ پس mit dem Zug می‌شود: «با قطار می‌روم». برای یک نمونهٔ دیگر، Ich sehe ... Frau.؛ sehen در این معنی Akkusativ و Frau مؤنث است، پس die Frau. از ثابت‌ماندن die نتیجه نگیر که حالت تغییر نکرده است.

برای تمرین مرحله‌ای، درس Nominativ، درس Akkusativ، معرفی Dativ و معرفی Genitiv را به همین ترتیب با جملهٔ شخصی دنبال کن. مدخل‌های helfen و geben را نیز با الگوی مفعولشان ثبت کن.

تمرین با پاسخ تشریحی

• ۱. ... Mann arbeitet hier.؛ فاعلِ مذکر با حرف تعریف معین.
• ۲. Ich sehe ... Mann.؛ همان اسم، مفعول sehen.
• ۳. Ich helfe ... Frau.؛ حرف تعریف معین.
• ۴. Wir fahren mit ... Bus.؛ Bus مذکر است.
• ۵. «کتابِ کودک» را با Genitiv و das Kind بساز.
• ۶. اصلاح کن: Ich gebe den Kind einen Apfel.
• ۷. Dativ جمع را کامل کن: mit den ... (Kinder).
• ۸. آیا die در Ich sehe die Frau نشانهٔ Nominativ است؟ دلیل بگو.

جواب و دلیل

• ۱. Der؛ فاعل در Nominativ است.
• ۲. den؛ sehen این مفعول را Akkusativ می‌گیرد.
• ۳. der؛ helfen مفعول Dativ می‌خواهد و مؤنث در این حالت der می‌شود.
• ۴. dem؛ mit با Dativ و Bus مذکر است.
• ۵. das Buch des Kindes؛ هم آرتیکل des و هم پایان Kindes لازم است.
• ۶. Ich gebe dem Kind einen Apfel.؛ گیرنده در این ساخت Dativ و سیب Akkusativ است.
• ۷. Kindern؛ جمع Kinder در Dativ n می‌گیرد.
• ۸. خیر؛ اینجا Akkusativ است، اما شکل حرف تعریف مؤنث در این دو حالت یکسان است. نقش و فعل را هم باید ببینی.

پرسش رایج و تمرین بعدی

آیا با حفظ جدول همهٔ حالت‌ها حل می‌شود؟ جدول شکل‌ها را می‌دهد، اما انتخاب حالت به ساخت و معنی جمله هم وابسته است. در تمرین آرتیکل و حالت‌ها اول دلیل انتخاب را بگو، بعد گزینه را بزن. در تمرین نوشتن، آلمانی را در پروفایل انتخاب کن و با sehen، helfen و mit سه جمله بساز؛ برای هر گروه اسمی فقط یک دلیل روشن بنویس.