جمله موصولی آلمانی؛ ضمیر، حالت و جای فعل با تمرین

جملهٔ موصولی آلمانی دربارهٔ یک شخص یا چیز توضیح بیشتری می‌دهد: Das ist der Mann, der hier arbeitet. یعنی «این همان مردی است که اینجا کار می‌کند». der دوم ضمیر موصولی و فاعلِ بخش توضیحی است. در Das ist der Mann, den ich kenne.، «این مردی است که می‌شناسم»، ضمیر den مفعول kenne است؛ فقط از روی der Mann در بخش اصلی، der را تکرار نمی‌کنیم.

این راهنما از پایهٔ A2 شروع می‌شود و جدولِ تکمیلی برای B1 تا B2 دارد. ابتدا چهار حالت آلمانی و جملهٔ وابسته را مرور کن. درس موصولی Nominativ و Akkusativ در مسیر آموزش زبان آلمانی نقطهٔ شروع تمرین است. مثال‌های زیر تألیفی‌اند.

دو تصمیم جدا بگیر؛ مرجع و نقش

اول اسم مرجع را پیدا کن: در der Mann, ...، مرجع مذکرِ مفرد است. جنس و تعدادِ ضمیر از همین مرجع می‌آید. دوم بپرس ضمیر داخل جملهٔ موصولی چه نقشی دارد: فاعل است، مفعولِ فعل است یا بعد از حرف اضافه آمده؟ حالت را ساختِ داخل بخش موصولی تعیین می‌کند.

برای نمونه Ich spreche mit der Frau, die hier arbeitet.؛ «با زنی حرف می‌زنم که اینجا کار می‌کند». der Frau در بخش اصلی به علت mit، Dativ است؛ اما die داخل بخش موصولی فاعل arbeitet و Nominativ است. پس حالتِ اسم مرجع را به ضمیر کپی نکن؛ فقط جنس مؤنث و تعداد مفرد مشترک‌اند.

جدول ضمیرهای موصولی

بیشتر شکل‌ها شبیه حرف تعریف‌اند، اما Dativ جمع denen و Genitivهای dessen/deren را جدا ببین. برای شروع دو ردیف اول را با اسم‌های آشنا تمرین کن؛ جدول کامل به معنی لزوم استفاده از همهٔ حالت‌ها در اولین متن نیست.

وقتی ضمیر فاعل یا مفعول است

در مثال دوم anrufen مفعول مستقیم می‌گیرد؛ «به او» در ترجمهٔ فارسی دلیلِ Dativ شدن ضمیر نیست. در مثال آخر هم دیدن das به‌تنهایی تعیین نمی‌کند حالت Nominativ است یا Akkusativ؛ نقش را از فعل و فاعل بخش بفهم.

Dativ و حرف اضافه

Das ist der Mann, dem ich helfe. یعنی «این مردی است که به او کمک می‌کنم»؛ helfen مفعول Dativ می‌خواهد. Das ist die Kollegin, mit der ich arbeite. یعنی «این همکار زنی است که با او کار می‌کنم»؛ mit حالت Dativ را تعیین کرده و مرجع مؤنث است.

برای جمع: Das sind die Leute, mit denen ich lerne.؛ «این‌ها افرادی هستند که با آن‌ها درس می‌خوانم». بعد از mit در این جمله denen می‌آید، نه den. در این نوع موصولیِ سادهٔ وابسته به اسم، حرف اضافه همراه ضمیر در آغاز بخش می‌آید؛ شکل die Kollegin, der ich arbeite mit الگوی معیار این درس نیست.

مدخل‌های kennen، helfen و sprechen را با ساخت جمله بررسی کن. حفظ ترجمهٔ ضمیر بدون الگوی فعل یا حرف اضافه، حالت را روشن نمی‌کند.

Genitiv؛ وقتی رابطه با اسم دیگر داریم

Das ist der Autor, dessen Buch ich lese. یعنی «این نویسنده‌ای است که کتابش را می‌خوانم». dessen به der Autor مذکر برمی‌گردد؛ ich فاعل و dessen Buch مفعول lese است. در Das ist die Autorin, deren Buch ich lese.، برای مرجع مؤنث deren می‌آید.

dessen یا deren را از جنس Buch انتخاب نکن؛ به مرجع بیرونی مربوط است. بعد از این ضمیر مالکیتی، یک the/der اضافی به همان اسم نچسبان: dessen Buch، نه dessen das Buch. این مرحله را بعد از درک دو حالت اول تمرین کن؛ درس موصولی در چهار حالت برای مرور کامل‌تر مناسب است.

جای فعل و ویرگول

فعل صرف‌شده در الگوی این جملهٔ موصولی به پایان بخش می‌رود. با مدال: Das ist der Mann, den ich morgen anrufen möchte.؛ «این مردی است که می‌خواهم فردا به او زنگ بزنم». با Perfekt: Das ist die Frau, die ich gestern gesehen habe.؛ «این زنی است که دیروز دیدم». anrufen پیش از möchte و gesehen پیش از habe آمده است.

اگر بخش موصولی وسط جمله باشد، دو طرفش ویرگول می‌خواهد: Der Mann, den ich kenne, wohnt hier.؛ «مردی که می‌شناسم اینجا زندگی می‌کند». بعد از بسته‌شدن بخش موصولی، جملهٔ اصلی با wohnt ادامه دارد. در آلمانیِ معیار، لازم‌بودن ویرگولِ این ساخت را با تفاوت defining/non-defining انگلیسی یکی نگیر؛ در مثال‌های پایهٔ هر دو نوع توضیح آلمانی، مرز موصولی با ویرگول جدا می‌شود.

تمرین با پاسخ تشریحی

• ۱. Das ist der Mann, ... hier wohnt.
• ۲. Das ist der Mann, ... ich kenne.
• ۳. Das ist die Frau, mit ... ich arbeite.
• ۴. Das sind die Leute, ... ich helfe.
• ۵. Das ist die Autorin, ... Buch ich lese.
• ۶. اصلاح کن: Die Frau, die ich habe gesehen, wohnt hier.
• ۷. دو جمله را وصل کن: Ich lese das Buch. Du hast mir das Buch empfohlen.
• ۸. در mit der Frau, die hier arbeitet چرا der و die یک حالت ندارند؟

جواب و دلیل

• ۱. der؛ مرجع مذکر و ضمیر فاعل wohnt است.
• ۲. den؛ مرجع مذکر و ضمیر مفعول kenne است.
• ۳. der؛ mit، Dativ می‌خواهد و مرجع مؤنث است.
• ۴. denen؛ helfen با Dativ و مرجع جمع است.
• ۵. deren؛ رابطهٔ کتاب با نویسندهٔ مؤنث را بیان می‌کند.
• ۶. Die Frau, die ich gesehen habe, wohnt hier.؛ کمکی در پایان بخش موصولی می‌آید.
• ۷. Ich lese das Buch, das du mir empfohlen hast.؛ «کتابی را می‌خوانم که به من پیشنهاد کردی». das مفعول empfohlen و hast پایان بخش است.
• ۸. der به mit در جملهٔ اصلی مربوط است؛ die فاعلِ بخش موصولی است. جنس و تعداد مشترک‌اند، نقش‌ها متفاوت.

پرسش رایج و قدم بعد

آیا هر «که» فارسی ضمیر یکسانی در آلمانی دارد؟ خیر؛ نوع جمله و نقش داخلی تعیین‌کننده‌اند. در تمرین موصولی پایه برای هر پاسخ دو دلیل «مرجع» و «نقش» بنویس. بعد در تمرین نوشتن، آلمانی را در پروفایل انتخاب کن و یک شخص، یک کتاب و یک همکار فرضی را توصیف کن؛ توضیح‌ها را کوتاه نگه دار تا مرجع مبهم نشود.